การพัฒนาและตรวจสอบความตรงโมเดลสมการโครงสร้างพหุระดับการสร้างจิตสำนึกในการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชของนักเรียนที่เข้าร่วมกิจกรรมสวนพฤกษศาสตร์โรงเรียนในโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนา และทดสอบโมเดลสมการโครงสร้างพหุระดับการสร้างจิตสำนึกอนุรักษ์พันธุกรรมพืชภายใต้งานสวนพฤกษศาสตร์โรงเรียน โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารีซึ่งมีปรัชญา และแนวทางในการจัดการเรียนรู้สิ่งแวดล้อมศึกษาเชิงบวก ให้นักเรียนได้เข้าถึง และสัมผัสธรรมชาติให้เกิดความปีติเบิกบานใจ ใช้กระบวนการสืบเสาะหาความรู้ ทางวิทยาศาสตร์ และการทำโครงงานวิทยาศาสตร์ฐานชุมชนเพื่อให้เกิดความตระหนัก การอนุรักษ์ และใช้ประโยชน์จากพืชอย่างยั่งยืน งานวิจัยนี้ใช้การวิจัยแบบผสานวิธีโดยสร้างโมเดลสมมติฐานจากการทบทวนวรรณกรรม และการศึกษาพหุกรณี และทดสอบโมเดลกับกลุ่มตัวอย่างขนาดใหญ่ พหุกรณีศึกษาเป็นโรงเรียนที่มีผลการปฏิบัติงานงานสวนพฤกษศาสตร์เป็นเลิศจำนวน 4 โรงเรียน เก็บข้อมูลโดยวิธีการสัมภาษณ์แบบสนทนากลุ่มกับผู้บริหาร ประธานและคณะกรรมการดำเนินงานงานสวนพฤกษศาสตร์โรงเรียน และกลุ่มนักเรียนแกนนำ นักเรียนที่เข้าร่วม อ่านและวิเคราะห์รายงานผลการดำเนินงานประจำปี สังเกตแหล่งการเรียนรู้ในงานสวนพฤกษศาสตร์ วิเคราะห์ข้อมูลแบบอุปนัย และเปรียบเทียบสาระ การทดสอบความตรงของโมเดลดำเนินการกับโรงเรียนที่เข้าร่วมงานสวนพฤกษศาสตร์โรงเรียน และผ่านการประเมินจากโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารีระหว่างปี พ.ศ. 2557 - 2559 โดยเก็บข้อมูลจากนักเรียนที่ผ่านการเข้าร่วมกิจกรรมงานสวนพฤกษศาสตร์จำนวน 2,299 คน และประธานคณะกรรมการบริหาร / ดำเนินการงานสวนพฤกษศาสตร์โรงเรียน 52 คน โครงสร้างข้อมูลเป็นแบบลดหลั่น ระดับล่างเป็นกลุ่มนักเรียนภายใต้ระดับบนซึ่งเป็นโรงเรียน ทดสอบความตรงของโมเดลวัด และโมเดลเต็มรูปด้วยโปรแกรม Mplus 8.0 ผลการศึกษาพหุกรณีพบว่า งานสวนพฤกษศาสตร์ในโรงเรียนช่วยพัฒนาผลการเรียนรู้ของนักเรียนที่เข้าร่วมกิจกรรมในด้านคุณธรรมจริยธรรม ด้านอารมณ์ ด้านความรู้ ความคิด และด้านพฤติกรรมเพื่อสิ่งแวดล้อมนักเรียนแสดงพฤติกรรมเพื่อการอนุรักษ์พันธุกรรมพืช ได้แก่ แสดงจุดยืนเพื่อการอนุรักษ์ สงวนรักษา บำรุงต้นไม้ ในโรงเรียน ริเริ่มโครงการหรือกิจกรรมเพื่อสิ่งแวดล้อมในโรงเรียนและชุมชน สร้างสรรค์เครื่องมือ สิ่งประดิษฐ์เพื่อสร้างความเข้มแข็งทางเศรษฐกิจให้กับชุมชน พฤติกรรมเพื่อสิ่งแวดล้อมได้รับอิทธิพลจากความรู้ สึกพึงพอใจซาบซึ้งในความงามของพืชพรรณ และธรรมชาติ ความเข้าใจบทบาท และมองเห็นคุณค่าของพืชต่อตนเอง สังคม และระบบนิเวศ เกิดความเชื่อด้านสิ่งแวดล้อมและความต้องการในการพิทักษ์รักษา สำหรับปัจจัยที่ส่งผลต่อจิตสำนึกในการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชในระดับโรงเรียนมี 4 ประการ ประการที่ 1 มีการบริหาร และดำเนินงานที่เข้มแข็ง ประการที่ 2 มีการบูรณาการงานสวนพฤกษศาสตร์โรงเรียนเข้ากับหลักสูตรผ่านรายวิชาต่าง ๆ กิจกรรมพัฒนาผู้เรียน การประกันคุณภาพ โครงการพัฒนาผู้เรียนอื่น ๆ ประการที่ 3 สร้างสัมพันธ์ และความร่วมมือกับชุมชน และหน่วยงานราชการในการจัดการศึกษาเพื่อการพัฒนาอย่างยั่งยืนในท้องถิ่น และประการที่ 4 มีการสร้างเครือข่ายความร่วมมือทางวิชาการในชุมชนแห่งการเรียนรู้ในวิชาชีพ ผลวิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณพบว่า จิตสำนึกในการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชมีความแปรปรวนภายใน และระหว่างโรงเรียน ค่าสหสัมพันธ์ภายในชั้นของตัวแปรสังเกตได้ของตัวแปรแฝงจิตสำนึกมีค่าระหว่าง 0.05 – 0.22 ซึ่งเพียงพอต่อการวิเคราะห์พหุระดับ เมื่อใส่ตัวแปรทำนายตามโมเดลสมมติฐาน ในระดับนักเรียน ได้แก่ การให้คุณค่าต่อพืชพรรณ ความเชื่อในการอนุรักษ์ ความรู้ด้านพฤกษศาสตร์ และระดับโรงเรียนได้แก่ ประสิทธิภาพการ บริหารงาน การจัดการเรียนรู้ ตามแนวปฏิรูปและคุณภาพผู้เรียน พบว่า โมเดลกลมกลืนกับข้อมูลเชิงประจักษ์ (?2/df = 5.38, RMSEA=0.04, CFI, 0.98, TLI = 0.94, SRMRW = 0.31, SRMRB = 0.07) ในระดับนักเรียนการให้คุณค่ามีอิทธิพลต่อจิตส านึกผ่านความเชื่อด้านสิ่งแวดล้อมสอดคล้องกับทฤษฎี Value-Belief-Norm โดยความรู้ด้านสิ่งแวดล้อมไม่มีอิทธิพล ตัวแปรท านายระดับนักเรียนอธิบายความแปรปรวนภายในโรงเรียนได้ร้อยละ 59 ในระดับโรงเรียน มีเพียงการสอนตามแนวปฏิรูปเท่านั ้นที่สามารถอธิบายความแปรปรวนของจิตสำนึกระหว่างโรงเรียนได้ โดยสามารถอธิบายความแปรปรวนจิตสำนึกระหว่างโรงเรียนได้ร้อยละ 27 งานวิจัยนี้ให้ข้อเสนอแนวทางในการปรับปรุงการบริหารจัดการงานสวนพฤกษศาสตร์โรงเรียนให้มีประสิทธิภาพ และประสิทธิผลสูงขึ้น

คำสำคัญ