โครงการพัฒนารูปแบบการป้องกันควบคุมโรคไข้เลือดออกโดยการมีส่วนร่วมของชุมชน กรณีศึกษา: ตำบลน้ำดิบ อำเภอป่าซาง จังหวัดลำพูน

บทคัดย่อ

ไข้เลือดออกยังคงเป็นภัยคุกคามทางสุขภาพที่สำคัญของประเทศ ด้วยสถิติการระบาดที่ทวีความรุนแรงขึ้นทั้งระดับพื้นที่และระดับชาติ บทเรียนในการแก้ปัญหาที่ผ่านมาชี้ให้เห็นความสลับซับซ้อนของมิติทางพฤติกรรม และความสำคัญของบทบาทการมีส่วนร่วมของชุมชนในการควบคุมและป้องกันโรค การวิจัยนี้ใช้รูปแบบการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (Participatory Action Research) มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนารูปแบบการป้องกันและควบคุมโรคไข้เลือดออก ใช้กิจกรรมและกระบวนการวิจัย และการมีส่วนร่วม เป็นเครื่องมือในการพัฒนาการเรียนรู้และสร้างความเข้มแข็งของชุมชน โดยมีกิจกรรมสำคัญของการวิจัย คือ การประเมินปัญหาและความต้องการของชุมชนด้วยกระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม โดยการจัดเวทีการเรียนรู้ผ่านข้อมูล กิจกรรมการศึกษาดูงาน การวิจัยเชิงปฏิบัติการเพื่อพัฒนานักกีฏวิทยาชาวบ้าน และกิจกรรมจิตปัญญา เพื่อพัฒนาศักยภาพภายในของทีมวิจัยชุมชนทั้งหมด มีทีมนักวิจัยจากภายนอก คือ นักวิชาการสาธารณสุขจากโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล อำเภอป่าซาง นักวิชาการสาธารณสุขจากจังหวัดลำพูน และนักวิชาการสาธารณสุขจากสำนักโรคติดต่อนำโดยแมลง เป็นภาคีการทำงาน พื้นที่ศึกษาครั้งนี้เป็นพื้นที่ที่มีสถิติการระบาดของโรคไข้เลือดออกสูงประกอบด้วย หมู่บ้านของตำบลน้ำดิบ อำเภอป่าซาง จังหวัดลำพูน ระยะเวลาดำเนินการ 3 ปี ผลการศึกษาพบว่า เกิดการเปลี่ยนแปลงหลายอย่างในชุมชน ชาวบ้านมีความกล้าที่จะแสดงออก มีการรวมพลังจัดตั้งศูนย์เรียนรู้ เกิดโครงการกำจัดแหล่งเพาะพันธุ์ยุงลายด้วยวิถีพื้นบ้าน การจัดการขยะและความสะอาด (โครงการบ้านน่าอยู่) และการเรียนรู้ที่จะสอบสวนโรคโดยนักวิจัยชุมชนในกรณีมีอุบัติการณ์ระบาดของโรคเกิดขึ้น มีการขยายการดูแลสุขภาพจาก อสม. สู่ชาวบ้าน อบต. กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน แม่บ้าน เกิดเครือข่ายที่จะจัดการเรื่องสุขภาพ บทสรุปของโครงการวิจัยนี้ คือ การวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม สามารถเป็นแนวทางหนึ่ง ในการพัฒนารูปแบบการป้องกันและควบคุมโรคไข้เลือดออก โดยผ่านกระบวนการพัฒนาศักยภาพของชุมชนทั้งเทคนิควิชาการและจิตใจ โดยการมีส่วนร่วมในกิจกรรมการวิจัย และการลงมือปฏิบัติการ และการมีภาคีการเรียนรู้ ช่วยเหลือกันระหว่างชุมชนกับนักวิชาการภายนอก เป็นเครื่องมือสำคัญ ผลของการทำงาน ไม่เพียงพบความเข้มแข็ง ของการมีส่วนร่วม การขยายตัวของจิตอาสา การพัฒนาการเรียนรู้ของนักวิจัยภายนอก แต่ยังรวมถึงการมีความสุขในการทำงานที่เกิดขึ้นกับทุกฝ่ายทั้งหมดเป็นการพัฒนารูปแบบการป้องกันควบคุมโรคไข้เลือดออกทั้งในระยะสั้นและในระยะยาว

คำสำคัญ