การประเมินพันธุ์ข้าวพื้นเมืองเพื่อความทนแล้ง และการพัฒนาพันธุ์ ข้าวทนแล้ง (ระยะที่ 1)

บทคัดย่อ

งานวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) รวบรวมข้าวพันธุ์พื้นเมือง 2) ศึกษาการเจริญเติบโต ผลผลิต และองค์ประกอบผลผลิตของข้าวพันธุ์พื้นเมืองในสภาพไม่ขาดน้ำ สภาพขาดน้ำปานกลาง และ สภาพขาดน้ำอย่างรุนแรง 3) ประเมินลักษณะการทนแล้งของข้าวพันธุ์พื้นเมือง และ 4) คัดเลือกพ่อแม่พันธุ์และผสมพันธุ์สร้างข้าวพันธุ์พื้นเมืองลูกผสมชั่วรุ่นที่ 1 (F1) วางแผนทดลองแบบ Split Plot in CRD มี 4 ซ้ำ โดยกำหนดให้ Main -plot คือ สภาพการให้น้ำ 3 ระดับ ได้แก่ 1) สภาพไม่ขาดน้ำ 2) สภาพการขาดน้ำในระดับปานกลาง และ 3) สภาพการขาดน้ำในระดับรุนแรง ส่วน Sub-plot คือ พันธุ์ข้าวพื้นเมืองและข้าวพันธุ์เปรียบเทียบ จำนวน 40 สายพันธุ์ ได้แก่ โสมมาลี ก่ำเป๋ ขาวใหญ่ กุหลาบดำ ปะกาอำปึล อีน้อย หอมหวน ขาวปากหม้อ เจ้าแดง รากไผ่ หอมคลองหลวง เหลืองกำแมด ดอขาว เจ้าเหลือง น้ำสะกุย 19 เกวียนหัก สันป่าตอง ผาแดง หอมใบเตย สัมพันธ์แดง เล้าแตก แก่นดู่ นางมล เอส 4 หินกอง สันปลาหลาด เหลืองแก้ว เหลืองใหญ่ นางหก สาวอุดร กอเดียว พระอินทร์ หอมนางนวล ประดู่แดง เหลืองบุญมา หอมสกล กู้เมืองหลวง หอมพิมาย เหนียวแพร่ กข 6 และ หอมมะลิ 105 โดยทำการทดลองในโรงเรือนเขตพื้นที่บ้านดอนหัน ตำบล ท่าสองคอน อำเภอเมือง จังหวัดมหาสารคาม ระหว่างเดือนมิถุนายนถึงเดือนธันวาคม พ.ศ. 2559 บันทึกข้อมูลการเจริญเติบโตด้านความสูง การแตกกอ วันออกดอก จำนวนรวงต่อกอ จำนวนเมล็ดดี และเมล็ดลีบ น้ำหนัก 1,000 เมล็ด น้ำหนักเมล็ด น้ำหนักฟางแห้ง ดัชนีเก็บเกี่ยว ค่า SPAD chlorophyll meter reading (SCMR) ลักษณะการม้วนของใบ ลักษณะใบตาย ดัชนีการทนแล้ง และเปอร์เซ็นต์การลดของผลผลิต ข้าวที่ปลูกในสภาพไม่ขาดน้ำมีผลทำให้ความสูง จำนวนหน่อต่อกอ จำนวนรวงต่อกอ จำนวนเมล็ดดีต่อรวง น้ำหนัก 1,000 เมล็ด ผลผลิตน้ำหนักเมล็ด น้ำหนักฟางแห้ง น้ำหนักรากแห้ง น้ำหนักแห้งทั้งหมด และดัชนีเก็บเกี่ยวสูงกว่าข้าวที่ปลูกในสภาพการขาดน้ำปานกลางและสภาพขาดน้ำอย่างรุนแรง ตามลำดับ ข้าวต่างสายพันธุ์กันจะมีการเจริญเติบโต ผลผลิต และองค์ประกอบผลผลิตที่แตกต่างกัน ทั้งในลักษณะความสูง จำนวนหน่อต่อกอ จำนวนรวงต่อกอ จำนวนเมล็ดดีและเมล็ดลีบต่อรวง น้ำหนัก 1,000 เมล็ด ผลผลิตน้ำหนักเมล็ด น้ำหนักฟางแห้ง น้ำหนักรากแห้ง น้ำหนักแห้งทั้งหมด และดัชนีเก็บเกี่ยว ข้าวพื้นเมืองพันธุ์โสมมาลีให้ผลผลิตสูงที่สุด ซึ่งผลผลิตข้าวพันธุ์ดังกล่าวไม่แตกต่างไปจากข้าวพันธุ์เปรียบเทียบพันธุ์หอมมะลิ 105 แต่มีผลผลิตสูงกว่าข้าวพันธุ์ กข 6 และข้าวพื้นเมือง พันธุ์อื่น ๆ ข้าวพันธุ์พื้นเมืองที่ให้ผลผลิตรองลงมา ได้แก่ พันธุ์ก่ำเป๋ กุหลาบดำ หอมสกล พระอินทร์ และหอมพิมาย ตามลำดับ โดยผลผลิตข้าวพันธุ์พื้นเมืองดังกล่าวไม่แตกต่างไปจากผลผลิตข้าวพันธุ์ กข 6 แต่มีผลผลิตที่ต่ำกว่าข้าวพันธุ์หอมมะลิ 105 ข้าวพื้นเมืองพันธุ์ให้ผลผลิตสูงในสภาพไม่ขาดน้ำ ได้แก่ พันธุ์เกวียนหัก และโสมมาลี ซึ่งให้ ผลผลิตสูงไม่แตกต่างไปจากข้าวพันธุ์หอมมะลิ 105 แต่ผลผลิตของข้าวพื้นเมืองทั้ง 2 พันธุ์มีค่าสูงกว่าผลผลิตข้าวพันธุ์ กข 6 ขณะที่ข้าวพื้นเมืองพันธุ์ที่ให้ผลผลิตสูงในสภาพขาดน้ำระดับปานกลาง ได้แก่ พันธุ์โสมมาลี ก่ำเป๋ พระอินทร์ หอมสกล กุหลาบดำ และหอมพิมาย ตามลำดับ โดยข้าวพื้นเมืองพันธุ์ดังกล่าวให้ผลผลิตไม่แตกต่างไปจากข้าวพันธุ์หอมมะลิ 105 ที่ให้ผลผลิตมากที่สุด และส่วนใหญ่มีแนวโน้มให้ผลผลิตที่สูงกว่าข้าวพันธุ์ กข 6 ยกเว้นข้าวพันธุ์กุหลาบดำและหอมพิมายที่มีผลผลิตไม่แตกต่างไปจากข้าวพันธุ์ กข 6 ส่วนในสภาพขาดน้ำอย่างรุนแรงข้าวพื้นเมืองพันธุ์โสมมาลีให้ผลผลิตสูงที่สุด รองลงมา คือ หอมคลองหลวง น้ำสะกุย 19 พระอินทร์ และขาวใหญ่ ตามลำดับ ซึ่งข้าวพื้นเมืองพันธุ์เหล่านี้ให้ผลผลิตสูงกว่าข้าวพันธุ์ กข 6 และหอมมะลิ 105 จากการประเมินลักษณะทนแล้ง พบว่าเมื่อกระทบแล้งข้าวพื้นเมืองสายพันธุ์ต่าง ๆ จะมีความสามารถในการทนแล้งได้แตกต่างกัน กล่าวคือ ค่า SCMR ลักษณะการม้วนใบ และลักษณะอาการใบตายเมื่อข้าวกระทบแล้งมีความแตกต่างกัน เช่นเดียวกันกับค่าดัชนีการทนแล้งของน้ำหนักเมล็ดแห้ง น้ำหนักฟางแห้ง น้ำหนักรากแห้ง และน้ำหนักแห้งทั้งหมด และเปอร์เซ็นต์การลดลงของผลผลิตที่มีความแตกต่างกัน สร้างข้าวพันธุ์ลูกผสมชั่วรุ่นที่ 1 (F1) จำนวน 11 คู่ผสม หลังจากผสมพันธุ์ และได้เมล็ดพันธุ์ข้าวแล้ว นำเมล็ดพันธุ์แต่ละคู่ผสมไปปลูกเพื่อสร้างเมล็ดพันธุ์ชั่วรุ่นที่ 2 (F2) เพื่อใช้ในการคัดเลือกพันธุ์ในชั่วรุ่นต่อไป คำสำคัญ: ข้าวพันธุ์พื้นเมือง ความทนทานต่อสภาพแล้ง ดัชนีการทนแล้ง และการปรับปรุงพันธุ์

คำสำคัญ