การยกระดับการจัดการขยะสู่การสร้างสรรค์นวัตกรรมวิถีพุทธ

บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่อง “การยกระดับการจัดการขยะสู่การสร้างสรรค์นวัตกรรมวิถีพุทธ” มีวัตถุประสงค์ 3 ข้อ (1) เพื่อศึกษาสภาพปัญหา สาเหตุ อุปสรรค เกี่ยวกับขยะและการจัดการขยะในบ้านหนองสรวง ในตำบลหนองขนาก (2) เพื่อสร้างสรรค์นวัตกรรมวิถีพุทธและจัดการขยะในชุมชนโดยใช้นวัตกรรมวิถีพุทธ (3) เพื่อประเมินผลการจัดการขยะในชุมชนโดยใช้นวัตกรรมวิถีพุทธและนำเสนอนวัตกรรมวิถีพุทธ ใช้การวิจัยเชิงปฏิบัติการ (Action Research) ตามแนวคิดของ Gerald Susman ได้คัดเลือกพื้นที่วิจัย คือ บ้านหนองสรวง หมู่ที่ 5 ตำบลหนองขนาก อำเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ใช้เครื่องมือการวิจัย ได้แก่ แบบสัมภาษณ์ แบบสังเกตการณ์ แบบสะท้อนผล และแบบประเมิน คัดเลือกผู้ให้ข้อมูลสำคัญ (Key Informant) จำนวน 13 คน ตามกลยุทธ์การคัดเลือกแบบเจาะจง (Purposive Sampling) และรับสมัครชาวบ้านหนองสรวง จำนวน 30 คน เข้าร่วมกิจกรรมในโครงการวิจัย เก็บรวบรวมข้อมูลและปฏิบัติการวิจัยตามแนวคิดของ Gerald Susman 4 ขั้นตอน ได้แก่ (1) การวินิจฉัยปัญหา (Diagnosing) กล่าวคือ การศึกษาสภาพปัญหาขยะในบ้านหนองสรว ด้วยการสัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูลสำคัญ 13 คน และลงพื้นที่สังเกตบริบทของบ้านหมู่ (2) การวางแผนปฏิบัติการ (Action plan) กล่าวคือ การบูรณการแนวคิดการจัดการขยะ ได้แก่ การคัดแยกขยะ การจัดการขยะตามหลัก 3 Rs หน้าบ้านน่ามอง บ้านสวยเมืองสะอาด ร่วมกับหลักพุทธธรรม ได้แก่ ปัจจัยแห่งสัมมาทิฏฐิ 2 สัมมัปปธาน 4 อิทธิบาท 4 ตามวิธีการบูรณาการของพระพรหมบัณฑิต (ประยูร ธมฺมจิตฺโต) เพื่อสร้างสรรค์นวัตกรรมวิถีพุทธสำหรับจัดการขยะ และวางแผนการปฏิบัติการจัดการขยะตามกระบวนการของนวัตกรรมวิถีพุทธ (3) การปฏิบัติตามแผน (Taking Action) กล่าวคือ การขับเคลื่อนการจัดการขยะในชุมชนโดยใช้นวัตกรรมวิถีพุทธตามแผนที่กำหนดไว้ ระหว่างวันที่ 23 มีนาคม – 7 พฤษภาคม พ.ศ. 2567 รวมระยะเวลาทั้งสิ้น 46 วัน (4) การประเมิน (Evaluation) กล่าวคือ การขอความร่วมมือให้ชาวบ้าน จำนวน 30 คน ประเมินผลการจัดการขยะในชุมชนโดยใช้นวัตกรรมวิถีพุทธ ประมวลข้อมูลที่ได้จากการเก็บรวบรวมข้อมูลและการปฏิบัติการวิจัยพร้อมกับตรวจสอบความถูกต้องของข้อมูล และวิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้หลักการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา (Content Analysis) เพื่อวิเคราะห์ข้อมูลเกี่ยวกับสภาพปัญหาขยะในบ้านหนองสรวง ใช้หลักการวิเคราะห์เชิงบรรยาย (Narrative Analysis) เพื่อวิเคราะห์ข้อมูลเกี่ยวกับการสร้างสรรค์นวัตกรรมวิถีพุทธและการจัดการขยะในชุมชนโดยใช้นวัตกรรมวิถีพุทธ และใช้การวิเคราะห์ด้วยสถิติเชิงพรรณนา (Descriptive Statistics) เพื่อวิเคราะห์ผลประเมินการจัดการขยะในชุมชนโดยใช้นวัตกรรมวิถีพุทธ โดยใช้สถิติค่าเฉลี่ย (Mean) และส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน (Standard Deviation) ผลการวิจัยมีดังนี้ ผลการวิจัยตามวัตถุประสงค์ข้อที่ 1 การศึกษาสภาพปัญหา สาเหตุ อุปสรรค เกี่ยวกับขยะและการจัดการขยะในบ้านหนองสรวง ในตำบลหนองขนาก พบว่า (1) สภาพปัญหา ชาวบ้านโดยส่วนใหญ่ทิ้งขยะลงถนนและแม่น้ำ และเผาขยะจนก่อให้เกิดมลภาวะ (2) สาเหตุการเพิ่มขึ้นของปริมาณขยะ ชาวบ้านโดยส่วนใหญ่ใช้ถุงพลาสติก ส่งผลให้แต่ละครัวเรือนมีขยะพลาสติกจำนวนมาก นอกจากนี้ ชาวบ้านบางคนสะสมปริมาณขยะพลาสติกจำนวนมากในครัวเรือน (3) อุปสรรคต่อการจัดการขยะ ชาวบ้านโดยส่วนใหญ่มีความแตกต่างทางความคิด บางคนให้ความสำคัญกับการจัดการขยะ บางคนมีนิสัยมักง่ายชอบทิ้งขยะเกลื่อนกลาด นอกจากนี้ ผู้นำชุมชนไม่ได้นำพาชาวบ้านจัดการขยะ (4) ผลกระทบจากปัญหาขยะ ชาวบ้านบางคนเผาขยะ ส่งผลให้ชาวบ้านที่อยู่รอบข้างรู้สึกรำคาญ และชาวบ้านบางคนมักทิ้งขยะตามถนน คลองน้ำ ส่งผลให้ภาพรวมของหมู่บ้านสกปรก (5) การจัดการขยะ ชาวบ้านจัดการขยะด้วยตนเอง เพราะผู้นำชุมชนไม่ได้เข้ามาให้ความรู้หรือให้ความช่วยเหลือเรื่องการจัดการขยะ จะอย่างไรก็ตาม แม้ผู้นำชุมชนจะไม่ได้นำพาชาวบ้านจัดการขยะอย่างเป็นรูปธรรม แต่องค์การบริหารส่วนตำบลหนองขนากได้ดำเนินการโครงการจัดการขยะใน 10 หมู่บ้าน มีบ้านนหนองสรวง เป็นต้น ประกอบด้วย การให้องค์ความรู้เกี่ยวกับการจัดการขยะ การให้บริการเก็บขยะ โครงการขยะอันตรายแลกไข่ไก่ โครงการธนาคารขยะ ผลการวิจัยตามวัตถุประสงค์ข้อที่ 2 ผลการสร้างสรรค์นวัตกรรมวิถีพุทธและจัดการขยะในชุมชนโดยใช้นวัตกรรมวิถีพุทธ พบว่า การสร้างสรรค์นวัตกรรมวิถีพุทธสำหรับจัดการขยะในชุมชน มี 3 ขั้นตอน ได้แก่ (1) ศึกษาแนวคิดการจัดการขยะ ได้แก่ การคัดแยกขยะ การจัดการขยะตามหลัก 3 Rs หน้าบ้านน่ามอง บ้านสวยเมืองสะอาด และหลักพุทธรรม ได้แก่ ปัจจัยแห่งสัมมาทิฏฐิ สัมมัปปธาน อิทธิบาท แล้ววิพากษ์แนวคิดการจัดการขยะและหลักพุทธธรรมด้วยวิธีการทางปรัชญา (Philosophical method) เพื่อชี้ให้เห็นถึงข้อบกพร่องของแนวคิดการจัดการขยะและหลักพุทธธรรม (2) สร้างจุดเชื่อมโยงแนวคิดการจัดการขยะและหลักพุทธธรรมเพื่อนำหลักพุทธธรรมเข้าไปเสริมแนวคิดการจัดการขยะ เพื่อให้ได้องค์รวมที่สมบูรณ์ (3) บูรณาการแนวคิดการจัดการขยะและหลักพุทธธรรมเพื่อสร้างสรรค์นวัตกรรมวิถีพุทธสำหรับจัดการขยะตามวิธีบูรณาการที่ 2 คือ การปรับพระพุทธศาสนาเข้าหาศาสตร์ ตามแนวคิดของพระพรหมบัณฑิต (ประยูร ธมฺมจิตฺโต) โดยถอดหลักการของแนวคิดและหลักพุทธธรรมแล้วนำเสนอในรูปแบบของโมเดล ฉะนั้น ผลของการบูรณาการในครั้งนี้ คือ “L A T E Model” ถัดจากนั้น คณะผู้วิจัยได้นำนวัตกรรมวิถีพุทธไปใช้ในการจัดการขยะ ณ บ้านหนองสรวง หมู่ที่ 5 ตำบลหนองขนาก อำเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ผลการจัดการขยะในบ้านหนองสรวงโดยใช้นวัตกรรมวิถีพุทธ “L A T E Model” มีดังนี้ (1) L = Listening การเรียนรู้แนวคิดเกี่ยวกับการจัดการขยะ ในวันที่ 23 มีนาคม พ.ศ. 2567 คณะผู้วิจัยได้จัดพิธีปฐมนิเทศโครงการวิจัยโดยเชิญนายกองค์การบริหารส่วนตำบลหนองขนาก เป็นประธานในพิธีปฐมนิเทศ และเชิญวิทยากรให้ความรู้เกี่ยวกับการจัดการขยะแก่ชาวบ้าน ได้แก่ ความหมายและประเภทของขยะ ปริมาณของของขยะ สีของถังขยะสำหรับคัดแยก การคัดแยกขยะ การจัดการขยะตามหลัก 3 Rs อายุการย่อยสลายของพลาสติก พร้อมกับสาธิตการทำปุ๋ยหมักจากขยะอินทรีย์ (2) T = Thinking การอภิปรายประเด็นปัญหาขยะเพื่อก้าวสู่การจัดการขยะ ในวันที่ 23 มีนาคม พ.ศ. 2567 วิทยากรได้พูดโน้วน้าวให้ชาวบ้านเห็นผลกระทบของปัญหาขยะ และเห็นความสำคัญของการจัดการขยะ และคณะผู้วิจัยสร้างกฏกติการ่วมกันและกำหนดกิจกรรมในการจัดการขยะ ประกอบด้วย กิจกรรมคัดแยกขยะ กิจกรรมจัดการขยะตามหลัก 3 Rs กิจกรรมหน้าบ้านน่ามอง กิจกรรมเรียนรู้การทำกระถางปลูกผักจากยางรถยนต์ กิจกรรมพัฒนาชุมชน (3) A = Action การปฏิบัติการจัดการขยะ ระหว่างวันที่ 23 มีนาคม – 7 พฤษภาคม พ.ศ. 2567 แบ่งออกเป็น 3 ระยะ รวมระยะเวลาทั้งสิ้น 46 วัน ชาวบ้านได้ทำกิจกรรมจัดการขยะ 5 กิจกรรม ประกอบด้วย กิจกรรมคัดแยกขยะ ชาวบ้านคัดแยกขยะอินทรีย์เพื่อทำปุ๋ยหมักและนำไปเลี้ยงสัตว์ คัดแยกขยะขยะรีไซเคิล เพื่อจำหน่ายให้กับธนาคารขยะขององค์การบริหารส่วนตำบลหนองขนาก หรือผู้รับซื้อทั่วไป คัดแยกขยะอันตรายเพื่อนำไปแลกไข่ไก่กับเจ้าหน้าที่ขององค์การบริหารส่วนตำบลหนองขนาก และคัดแยกขยะทั่วไปเพื่อส่งมอบให้กับเจ้าหน้าเก็บไปกำจัดอย่างถูกต้อง กิจกรรมจัดการขยะตามหลัก 3 Rs ชาวบ้านใช้ถุงผ้าแทนถุงพลสาติกเมื่อเดินทางไปจับจ่ายใช้สอย กิจกรรมหน้าบ้านน่ามอง ชาวบ้านทำความสะอาดบ้านเรือนของตนพร้อมกับปรับภูมิทัศน์ให้สวยงาม กิจกรรมเรียนรู้การทำกระถางปลูกผักจากยางรถยนต์ โดยคณะผู้วิจัยได้เชิญวิทยากรมาให้ความรู้เรื่องการทำกระถางปลูกผักแก่ชาวบ้าน พร้อมมีภาคปฏิบัติให้ชาวบ้านได้ฝึกทำกระถางปลูกผัก กิจกรรมพัฒนาชุมชน โดยคณะผู้วิจัย เจ้าหน้าที่องค์การบริหารส่วนตำบลหนองขนาก และชาวบ้านได้ร่วมกันพัฒนาชุมชน ทำความสะอาดศาลาประชาคมหมู่บ้าน ตัดหญ้า กวาดถนนภายในหมู่บ้าน ตัดแต่งกิ่งไม้บริเวณรอบถนนน เก็บขยะที่ตกหล่นอยู่ตามถนน (4) E = Effort การเสริมสร้างกำลังใจในการจัดการขยะ ตลอดระยะเวลาการปฏิบัติการวิจัย ตั้งแต่วันที่ 24 มีนาคม – 6 พฤษภาคม พ.ศ. 2567 คณะผู้วิจัยได้ให้กำลังใจแก่ชาวบ้านทางไลน์กลุ่มและลงพื้นที่ไปตรวจเยี่ยมชาวบ้านตามครัวเรือนต่าง ๆ พร้อมกับให้ธรรมะแก่ชาวบ้านเพื่อให้พวกเขารู้สึกว่า การจัดการขยะเป็นการทำบุญกุศลและช่วยทำให้หมู่บ้านสะอาดเรียบร้อย ผลการวิจัยตามวัตถุประสงค์ข้อที่ 3 การประเมินผลการจัดการขยะในชุมชนโดยใช้นวัตกรรมวิถีพุทธและนำเสนอนวัตกรรมวิถีพุทธ พบว่า ระดับความรู้ความเข้าใจ การปฏิบัติ และความพึงพอใจในภาพรวม มีค่าเฉลี่ยเท่ากับ 4.807 ซึ่งอยู่ในระดับมากที่สุด และเมื่อพิจารณาเป็นรายด้าน พบว่า การเรียนรู้แนวคิดเกี่ยวกับการจัดการขยะ มีค่าเฉลี่ยเท่ากับ 4.922 ซึ่งอยู่ในระดับความรู้ความเข้าใจมากที่สุด และการเสริมสร้างกำลังใจในการจัดการขยะมีค่่าเฉลี่ยเท่ากับ 4.922 ซึ่งอยู่ในระดับความพึงพอใจมากที่สุด รองลงมาคือ การอภิปรายประเด็นปัญหาขยะเพื่อก้าวสู่การจัดการขยะในชุมชนอย่างยั่งยืน มีค่าเฉลี่ยเท่ากับ 4.825 ซึ่งอยู่ในระดับความรู้ความเข้าใจมากที่สุด และการปฏิบัติการจัดการขยะ มีค่าเฉลี่ยเท่ากับ 4.807 ซึ่งอยู่ในระดับการปฏิบัติมากที่สุด ตามลำดับ นอกจากนี้ ชาวบ้านได้กล่าวถึงการเปลี่ยนแปลงของบ้านหนองสรวง หมู่ที่ 5 เมื่อเปรียบเทียบก่อนและหลังว่า ก่อนโครงการวิจัยเข้ามาในหมู่บ้าน ชาวบ้านไม่ได้คัดแยกขยะ ปริมาณขยะมีมาก หมู่บ้านไม่ค่อยสะอาด หลังจากที่โครงการวิจัยเข้าในหมู่บ้าน ชาวบ้านได้คัดแยกขยะ 4 ประเภท มีขยะทั่วไป ขยะอินทรีย์ ขยะอันตราย ขยะรีไซเคิล มีรายได้จากการขายขยะรีไซเคิล ปริมาณขยะในหมู่บ้านลดลง หมู่บ้านสะอาด มีความเป็นระเบียบเรียบร้อย ผลการประเมินข้างต้น สะท้อนให้เห็นถึงความสำเร็จของการจัดการขยะในชุมชนโดยใช้นวัตกรรมวิถีพุทธและ การยกระดับการจัดการขยะในชุมชน หมายความว่า จากเดิม บ้านหนองสรวง หมู่ที่ 5 ประสบปัญหาเรื่องการจัดการขยะ ภายหลัง เมื่อโครงการวิจัยเข้ามาในหมู่บ้าน ชาวบ้านได้คัดแยกขยะ ลดการก่อปริมาณขยะ เช่น ใช้ถุงผ้าแทนถุงพลาสติก รักษาความสะอาดหน้าบ้าน พัฒนาชุมชนให้สะอาดสวยงามและน่าอยู่ การเปลี่ยนแปลงของบ้านหนองสรวงหมู่ที่ 5 เรียกได้ว่า เป็นการยกระดับจากหมู่บ้านที่มีปัญหาขยะสู่ความเป็นหมู่บ้านที่มีกระบวนการจัดการขยะและปลอดขยะ ด้วยเหตุนี้ คณะผู้วิจัยจึงขอนำเสนอนวัตกรรมวิถีพุทธ “L A T E Model”สำหรับการจัดการขยะในชุมชนทั่วประเทศ

คำสำคัญ