การศึกษาเพื่อเพิ่มศักยภาพการจัดการระบบนิเวศถ้ำอย่างยั่งยืน

บทคัดย่อ

ระบบนิเวศถ้ำและภูมิประเทศเขาหินปูนเป็นระบบนิเวศที่มีความจำเพาะทั้งทางด้านกายภาพและชีวภาพ เป็นแหล่งรวบรวมหลักฐานทางธรรมชาติที่อธิบายวิวัฒนาการของสรรพสิ่งตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน ประเทศไทยพบระบบนิเวศถ้ำและภูมิประเทศเขาหินปูนที่อยู่ในอุทยานแห่งชาติและวนอุทยานกระจายครอบคลุมทั่วทุกภาคของประเทศ การศึกษาในครั้งนี้ได้ดำเนินการสำรวจ ศึกษาระบบนิเวศถ้ำและภูมิประเทศเขาหินปูนในทุกมิติ กรณีศึกษาอุทยานแห่งชาติถ้ำหลวง-ขุนน้ำนางนอน จังหวัดเชียงราย และรวบรวมข้อมูลพื้นฐานของถ้ำในอุทยานแห่งชาติและวนอุทยานที่มีถ้ำเป็นแหล่งท่องเที่ยวหลัก ระยะเวลาดำเนินการตั้งแต่เดือนตุลาคมถึงกันยายน พ.ศ. 2564 รวม 12 เดือน ผลการศึกษาแบ่งเป็นด้านกายภาพ ชีวภาพ สังคม และการบริหารจัดการ ผลการศึกษาระบบนิเวศถ้ำและภูมิประเทศเขาหินปูนในทุกมิติ กรณีศึกษาอุทยานแห่งชาติถ้ำหลวง-ขุนน้ำนางนอน จังหวัดเชียงราย พบว่าลักษณะทางธรณีวิทยาประกอบด้วยหินอัคนี หินตะกอน หินแปร และตะกอนร่วน อายุทางธรณีกาลตั้งแต่ยุคไซลูเรียน-ดีโวเนียน ถึงยุคควอเทอร์นารี และถ้ำวิทยา พบทั้งหมด 7 แห่ง ได้แก่ ถ้ำหลวง ถ้ำพระ ถ้ำเลียงผา ถ้ำพญานาค ถ้ำครีบปลา ถ้ำลม และถ้ำทรายทอง ดินบริเวณป่าดิบเขาและป่าริมน้ำเนื้อดินเป็นดินร่วนปนทราย ส่วนป่าเบญจพรรณเขาหินปูนเนื้อดินเป็นดินร่วน ป่าที่พบแบ่งเป็น 6 ประเภทคือ ป่าดิบเขา ป่าเบญจพรรณ ป่าเบญจพรรณ-เขาหินปูน ป่าฟื้นฟูตามธรรมชาติ และป่าริมน้ำ พื้นที่ชายขอบเขตอุทยานฯ พบมีการใช้ประโยชน์ทางการเกษตรและมีสิ่งปลูกสร้าง ด้านอุตุและอุทกวิทยาน้ำผิวดิน พบว่าอุณหภูมิเฉลี่ยอยู่ที่ 23.5 องศาเซลเซียส ความชื้นสัมพัทธ์เฉลี่ยร้อยละ 83 ปริมาณน้ำฝนสะสม 1,845.9 มิลลิเมตร/ปี ปริมาณน้ำท่า 1,577,221.5 ลูกบาศก์เมตร/ปี ด้านชีวภาพพบชนิดพันธุ์พืชที่มีสถานภาพด้านการอนุรักษ์จำนวน 39 ชนิด จากที่พบทั้งหมด 513 ชนิด โดยมีสถานภาพใกล้สูญพันธุ์ 7 ชนิด มีแนวโน้มใกล้สูญพันธุ์ 8 ชนิด หายาก 24 ชนิด และชนิดพันธุ์สัตว์ป่าที่มีสถานภาพด้านการอนุรักษ์ จำนวน 34 ชนิด โดยมีสถานภาพใกล้สูญพันธุ์ 1 ชนิด สัตว์ป่าคุ้มครอง 33 ชนิด นอกจากนี้มีการค้นพบพืชและสัตว์ที่ผู้เชี่ยวชาญคาดว่าเป็นชนิดใหม่คือ Begonia sp. และ Pupamon sp. ตามลำดับ และผลการรวบรวมข้อมูลพื้นฐานของถ้ำในอุทยานแห่งชาติจำนวน 83 แห่งได้จัดทำข้อมูลและมีการพัฒนาแพลตฟอร์มเพื่อรองรับฐานข้อมูลและเผยแพร่ผ่านสื่อสังคมออนไลน์ชื่อ Cave National Parks Thailand ดำเนินการวิเคราะห์สภาพแวดล้อมและศักยภาพ (SWOT Analysis) จัดทำแผนกลยุทธ์และข้อเสนอเชิงนโยบาย ซึ่งประกอบด้วย 6 กลยุทธ์คือ 1) กลยุทธ์การอนุรักษ์ คุ้มครอง ดูแลรักษา ระบบนิเวศถ้ำและภูมิประเทศเขาหินปูน 2) กลยุทธ์การจัดการท่องเที่ยว การนันทนาการ และการสื่อความหมาย 3) กลยุทธ์การศึกษาวิจัยทางด้านวิชาการแบบสหวิทยาการ พัฒนานวัตกรรมเพื่อการบริหารการจัดการถ้ำและภูมิประเทศเขาหินปูน 4) กลยุทธ์การสร้างภาคีเครือข่าย เพื่อให้เกิดการมีส่วนร่วมในการรับผิดชอบต่อการอนุรักษ์ทรัพยากรและการใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืน 5) กลยุทธ์การติดตามประเมินผล และเฝ้าระวังภัยพิบัติ และ 6) กลยุทธ์การบริหารจัดการองค์กร เพื่อใช้เป็นแนวทางในการบริหารจัดการถ้ำและภูมิประเทศเขาหินปูนในอุทยานแห่งชาติที่มีความเหมาะสม มีการใช้ประโยชน์อย่างสมดุล และยั่งยืนคำสำคัญ ระบบนิเวศถ้ำ อุทยานแห่งชาติ การจัดการอย่างยั่งยืน

คำสำคัญ