ความหลากหลายของปลา ภูมิปัญญาท้องถิ่นการจัดการทรัพยากรปลาในแม่น้ำโขงและแม่น้ำสาขา : กรณีศึกษาลุ่มน้ำโขงตอนล่าง อำเภอโขงเจียม อำเภอสิรินธร จังหวัดอุบลราชธานี และเมืองปากเซ แขวงจำปาสัก สปป.ลาว

บทคัดย่อ

วัตถุประสงค์การวิจัยคือเพื่อศึกษา (1) ความหลากหลายของชนิดพันธุ์ปลา (2) ภูมิปัญญาท้องถิ่นเกี่ยวกับปลา การจัดการและการอนุรักษ์ปลา (3) ประเมินมูลค่าทางเศรษฐกิจปลาในชุมชนพื นที่ศึกษาประกอบด้วย (1) ชุมชนแม่น้าโขง บ้านเวินบึก อ้าเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี (2) ชุมชนบ้านส่าเหล้า เมืองโพนทอง แขวงจ้าปาสัก (3) ชุมชนในแม่น้ามูล บ้านวังใหม่ อ้าเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี และ (4) ชุมชนในแม่น้าเซโดน บ้านห้วยปูน เมืองปากเซ แขวงจ้าปาสัก สปป.ลาว โดยท้าการศึกษาในระหว่างเดือนกุมภาพันธ์-กันยายน 2560 ผลการศึกษาความหลากหลายของปลาในแม่น้าโขง 2 บริเวณ คือบ้านเวินบึก ส้ารวจพบปลาแม่น้าโขงบ้านเวินบึก 28 ชนิด ใน 11 วงศ์ เป็นปลาเศรษฐกิจ 23 ชนิด โดยวงศ์ที่พบปลามากที่สุดคือวงศ์ปลาสร้อย (Cyprinidae) มี 12 ชนิด รองลงมาคือวงศ์ปลากด (Bagridae) วงศ์ปลาเนื ออ่อน (Siluridae) และวงศ์ปลาสวาย (Pangasiidae) วงศ์ละ 6 ชนิด ในขณะที่ส้ารวจพบปลาแม่น้าโขงบ้านส่าเหล้า 31 ชนิด ใน 8 วงศ์ เป็นปลาเศรษฐกิจ 26 ชนิด โดยวงศ์ที่พบปลามากที่สุดคือวงศ์ปลาสร้อย (Cyprinidae) มี 14 ชนิด รองลงมาคือวงศ์ปลาเนื ออ่อน (Siluridae) มี 6 ชนิด พบชนิดพันธุ์ปลาที่ถูกคุกคาม 5 ชนิด ใน 4 วงศ์ ผลการศึกษาความหลากหลายของปลาในแม่น้ามูลบริเวณบ้านวังใหม่ พบปลา 40 ชนิด ใน 12 วงศ์ เป็นปลาเศรษฐกิจ 33 ชนิด โดยวงศ์ที่พบปลามากที่สุดคือวงศ์ปลาสร้อย (Cyprinidae) มี 14 ชนิด รองลงมาคือวงศ์ปลากด (Bagridae) และวงศ์ปลาเนื ออ่อน (Siluridae) วงศ์ละ 6 ชนิด พบชนิดพันธุ์ปลาที่ถูกคุกคาม 1 ชนิด ในขณะที่ส้ารวจพบปลาในแม่น้าเซโดน บ้านห้วยปูน 17 ชนิด ใน 5 วงศ์ เป็นปลาเศรษฐกิจ 15 ชนิด โดยวงศ์ที่พบปลามากที่สุดคือวงศ์ปลาสร้อย (Cyprinidae) มี 8 ชนิด รองลงมาคือวงศ์ปลาสวาย (Pangasiidae) มี 3 ชนิด ความรู้ท้องถิ่นเกี่ยวกับการปลา ชุมชนทั งหมดที่ศึกษาในครั งนี ใช้เครื่องมือจับปลาใน 2 ลักษณะ คือเครื่องมือจับปลาที่ประดิษฐ์ขึ นมาเองเป็นเครื่องจักสานจากไม้ไผ่และไม้ ใช้ส้าหรับการท้าประมงพื นบ้าน และเครื่องมือจับปลาที่ท้ามาจากเส้นใยสังเคราะห์ (ไนลอน) มีลักษณะเป็นตาข่ายและใช้จับปลาอย่างแพร่หลายในปัจจุบัน ปัจจุบันนี ปลาในแม่น้าโขง แม่น้ามูล และแม่น้าเซโดน มีปริมาณลดลง ซึ่งชุมชนในพื นที่ดังกล่าวเชื่อว่าเป็นผลมาจากการจับปลามากเกินขนาด มีการลักลอบระเบิดปลา ใช้สารเคมีเบื่อปลา และช็อตปลา และมาจากปริมาณน้าในแม่น้าขึ นลงผิดปกติไปจากธรรมชาติ จากการศึกษาการจัดการทรัพยากรปลาและการอนุรักษ์พันธุ์ปลาในแม่น้าโขง บ้านเวินบึกอ้าเภอโขงเจียม ประเทศไทย และบ้านส่าเหล้า เมืองโพนทอง สปป.ลาว ในแม่น้ามูลบ้านวังใหม่ และในแม่น้าเซโดนบ้านห้วยปูน โดยการสัมภาษณ์ชาวบ้านผู้น้าชุมชนและจากการสนทนากลุ่มย่อยของชาวบ้านในชุมชน พบว่ามีการจัดการทรัพยากรและการอนุรักษ์พันธุ์ปลาในถิ่นอาศัยธรรมชาติ ผ่านกฎเกณฑ์ของรัฐ กฎเกณฑ์ของชุมชนและวัฒนธรรมของท้องถิ่น จากการประเมินมูลค่าทางเศรษฐกิจของปลาในชุมชนแม่น้ามูลบ้านวังใหม่ จ้านวน 72 ครัวเรือน ปริมาณปลาทั งหมด 22,195.30 กิโลกรัม มูลค่า 1,707,164.50 บาท คิดเป็นรายได้ต่อครัวเรือนเป็น 23,710.62 บาท ส้าหรับมูลค่าทางเศรษฐกิจของปลาในชุมชนในแม่น้าโขงบ้านเวินบึก ปริมาณปลาทั งหมด 13,704.90 กิโลกรัม มูลค่า 915,947 บาท คิดเป็นรายได้ต่อครัวเรือนเป็น 13,085 บาท ชุมชนในแม่น้าโขงของชุมชนบ้านส่าเหล้า พบปลาเศรษฐกิจ 25 ชนิด จากการสัมภาษณ์ชาวบ้านที่หาปลาประจ้าจะมีรายได้เฉลี่ยต่อวันเป็น 200 บาทต่อคน ชุมชนในา บ้านห้วยปูน พบปลาเศรษฐกิจ 15 ชนิด แต่ปลาที่จับได้ส่วนใหญ่จะใช้เพื่อการยังชีพเท่านั น จากการวัดคุณภาพน้าพื นฐานของแม่น้ามูลที่ไหลผ่านบ้านวังใหม่ อ้าเภอโขงเจียม แม่น้าโขงที่ไหลผ่านบ้านเวินบึก อ้าเภอโขเจียม และแม่น้าโขงที่ไหลผ่านบ้านส่าเหล้า เมืองโพนทอง และแม่น้าเซโดนบ้านปากห้วยปูน เมืองปากเซ แขวงจ้าปาสัก สปป.ลาว โดยวัดความโปร่งใส ความเป็นกรด-เบส และออกซิเจนละลายในน้า พบว่าคุณภาพน้าทุกแห่งที่ศึกษาอยู่ในเกณฑ์ปกติมีความเหมาะสมกับการเป็นแหล่งที่อยู่อาศัยของปลาในแหล่งธรรมชาติ

คำสำคัญ