ทุนทางสังคมกับการจัดการมรดกทางภูมิปัญญาและวัฒนธรรม กรณีศึกษาพิพิธภัณฑ์ภูมิปัญญาพื้นบ้านวัดโฆษา บ้านท่าช้าง ตำบลห้วยไร่ อำเภอหล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์

บทคัดย่อ

การศึกษานี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) เพื่อศึกษาสถานะของทุนทางสังคมของชุมชนบ้านท่าช้าง ตำบลห้วยไร่ อำเภอหล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์ 2) เพื่อศึกษาองค์ความรู้เกี่ยวกับภูมิปัญญา และวัฒนธรรมท้องถิ่น ของชุมชนบ้านท่าช้าง ตำบลห้วยไร่ อำเภอหล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์ และ 3) เพื่อศึกษาการนำทุนทางสังคมมาใช้ในการจัดการมรดกทางด้านภูมิปัญญา และวัฒนธรรมท้องถิ่นในลักษณะการจัดตั้งพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่น ชุมชนบ้านท่าช้าง ตำบลห้วยไร่ อำเภอหล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์ เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ ใช้วิธีการสัมภาษณ์แบบเจาะลึก และแบบสนทนากลุ่มร่วมกับการสังเกตแบบเป็นทางการ และไม่เป็นทางการจากผู้ให้ข้อมูลที่สำคัญ 16 ราย ซึ่งผลการศึกษาพบว่า “ทุนทางสังคม” ของชุมชนบ้านท่าช้างที่สำคัญที่สุด ได้แก่ ทุนมนุษย์ ซึ่งหมายถึงท่านพระครูเจ้าอาวาสวัดโฆษาซึ่งเป็นผู้ริเริ่มที่จะรวบรวมองค์ความรู้ เกี่ยวกับภูมิปัญญา และวัฒนธรรมของชุมชน และรับบริจาคสิ่งของเครื่องใช้ในชีวิตประจำวันจากชาวบ้านในชุมชน จากนั้นจึงได้เสนอโครงการต่อกระทรวงวัฒนธรรมจนได้รับงบประมาณให้มาสร้างอาคารจัดแสดงเป็นกิจลักษณะโดยตั้งชื่ออย่างเป็นทางการว่า ศูนย์วัฒนธรรมเฉลิมราชวัดโฆษาทุนมนุษย์ยังหมายรวมถึงผู้ที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ ผู้นำชุมชน ปราชญ์ชาวบ้าน และกลุ่มคุณครูที่ช่วยในการรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับภูมิปัญญา และวัฒนธรรมของชุมชน และดำเนินการจัดระเบียบสิ่งของเครื่องใช้ที่มีผู้บริจาคให้แก่วัด ทุนทางสังคมที่สำคัญรองลงมาคือ ทุนทางวัฒนธรรม ซึ่งหมายถึง มรดกทางภูมิปัญญา และวัฒนธรรมของชุมชน โดยชุมชนให้ความสำคัญกับ “ฮีตสิบสองคองสิบสี่” หรือ ประเพณีสิบสองเดือน โดยในแต่ละเดือนจะมีกิจกรรมร่วมกันระหว่าง วัด ชุมชน และโรงเรียนอย่างต่อเนื่องไม่ขาดสาย ซึ่งชาวบ้านมีความตระหนักถึงคุณค่า และมีความพยายามในการอนุรักษ์ และฟื้นฟู สืบทอดจากรุ่นสู่รุ่นไม่ให้สูญหาย ทุนทางสังคมอีกประการหนึ่งที่เป็นข้อค้นพบจากการวิจัยนี้ คือ สำนึกร่วมกันของชุมชนที่มีต่อมรดกทางภูมิปัญญา และวัฒนธรรม จนนำมาซึ่งการจัดการอย่างเป็นรูปธรรมร่วมกับวัดในรูปแบบของพิพิธภัณฑ์ภูมิปัญญาพื้นบ้าน และการอนุรักษ์วัฒนธรรมประเพณีของชุมชน ชุมชนยังมีสิ่งยึดเหนี่ยวจิตใจคือ สิ่งศักดิ์สิทธิ์ของชุมชน ได้แก่ ศาลเจ้าพ่อมเหศักดิ์ และศาลเจ้าย่าแก้วบัวสี ซึ่งเปรียบเสมือนศูนย์รวมจิตใจของชุมชนในการที่จะรักษาขนบธรรมเนียมประเพณีไว้ ชุมชนจะได้เห็นถึงคุณค่าของต้นทุนที่ตนมีอยู่ และรู้สึกรักหวงแหน ไม่อยากให้สูญหาย ส่วนองค์ความรู้เกี่ยวกับภูมิปัญญา และวัฒนธรรมท้องถิ่น ส่วนใหญ่จะเป็นองค์ความรู้ที่ได้มาจากผู้สูงอายุภายในชุมชน ซึ่งได้รับการถ่ายทอด ปลูกฝังมาตั้งแต่รุ่นปู่ ย่า ตา ยาย สืบต่อกันมาในปัจจุบันก็ยังมีปรากฏให้เห็นในวิถีชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะเป็นสิ่งของเครื่องใช้ในชีวิตประจำวันที่ใช้มาแต่อดีต เช่น เครื่องจักสาน และองค์ความรู้ที่เกี่ยวกับวัฒนธรรมประเพณีของชุมชน ได้แก่ ประเพณีต่าง ๆ ทั้งสิบสองเดือน ซึ่งได้มีการรวบรวมข้อมูล และนำมาจัดแสดงไว้ในศูนย์วัฒนธรรมเฉลิมราชวัดโฆษา โดยละเอียดบริบทของชุมชนในด้านองค์ความรู้เกี่ยวกับภูมิปัญญา และวัฒนธรรมท้องถิ่นของชุมชนบ้านท่าช้าง มีความเชื่อมโยงกับประวัติศาสตร์ของชุมชน โดยบรรพบุรุษดั้งเดิมเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ลาวที่ได้อพยพโยกย้ายถิ่นฐานมาจากแขวงหลวงพระบาง และเข้ามาอยู่ในจังหวัดเลยจนกระทั่งเข้ามาตั้งถิ่นฐานทำมาหากินในพื้นที่บ้านท่าช้างในปัจจุบัน การที่บรรพบุรุษสืบเชื้อสายมาจากชาวลาวนั้นจึงทำให้เกิดค่าที่เรียกตนเองว่า “ลาวหล่ม” และด้วยสภาพของชุมชนเป็นสังคมแบบชนบทที่ประกอบอาชีพหลักคือการเกษตรกรรม จึงทำให้ภูมิปัญญา และวัฒนธรรมประเพณีท้องถิ่นมีความเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตประจำวัน และด้านการเกษตร โดยยึดโยงเอาความเชื่อในเรื่องของสิ่งศักดิ์สิทธิ์ “เจ้าพ่อเจ้าแม่” ผนวกกับการนับถือศาสนาพุทธเข้ามาผสมผสานทางด้านวัฒนธรรมประเพณี และได้เกิดการกลืนกลายกับประเพณีท้องถิ่นไทหล่มที่มีความคล้ายคลึงกับวัฒนธรรมประเพณีทางภาคอีสาน จนกลายเป็นอัตลักษณ์ของชุมชนเอง ซึ่งองค์ความรู้เหล่านี้ได้สะท้อนออกมาเป็นทั้งสำเนียงภาษา การแต่งกาย ศิลปะการแสดง การละเล่นต่าง ๆ และพิธีกรรมในประเพณีต่าง ๆ ที่จัดขึ้นตลอดทัั้งสิบสองเดือน หรือที่เรียกว่า “ฮีตสิบสองคองสิบสี่” โดยยังคงมีการสืบทอด และปฏิบัติสืบต่อกันมาตั้งแต่สมัยโบราณอย่างเข้มแข็ง ในด้านการนำทุนทางสังคมที่ตนเองมีอยู่มาใช้ในการจัดการมรดกทางภูมิปัญญา และวัฒนธรรมท้องถิ่น โดยมีผู้นำที่สำคัญคือ เจ้าอาวาสวัดโฆษาซึ่งช่วยประสานความร่วมมือ ระหว่างผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องในชุมชน ได้แก่ ชาวบ้าน โรงเรียน ในการจัดการกับมรดกทางภูมิปัญญา และวัฒนธรรมของชุมชนที่ตนเองมีอยู่ให้เป็นรูปธรรม ซึ่งเริ่มจากการจัดระเบียบวัตถุ สิ่งของที่ชาวบ้านนำมาบริจาคให้กับทางวัดโฆษา จากนั้นจึงมีการจัดการองค์ความรู้ด้านวัฒนธรรมประเพณี ได้แก่ ฮีตสิบสองคองสิบสี่ ซึ่งเป็นองค์ความรู้ ที่สำคัญของชุมชนโดยการตั้งคณะผู้รวบรวมข้อมูลซึ่งประกอบด้วย บุคลากรทางการศึกษาจากโรงเรียนในชุมชนร่วมกับปราชญ์ชาวบ้าน โดยเก็บข้อมูลจากร่องรอยต่าง ๆ เช่น วัตถุสิ่งของ เรื่องเล่า ตำนาน ฯลฯ จากปราชญ์ท้องถิ่น ผู้สูงอายุ ที่มีองค์ความรู้เหล่านี้แล้วจึงนำมาสังเคราะห์เป็นฐานข้อมูลที่สำคัญเพื่อใช้ในการจัดแสดงออกมาเป็นรูปธรรมในรูปแบบของนิทรรศการภายในศูนย์วัฒน์ธรรมเฉลิมราชวัดโฆษาในปัจจุบัน

คำสำคัญ